بهاى سنگین قدرت طلبى اردوغان

مقاله اى از “دیوید گاردنر” براى فاینشنال تایمز

رجب طیب اردوغان، رییس جمهورى ترکیه، که مشهور است براى ترک ها سخنرانى مى کند چه چیزی بخورند یا اینکه چند تا بچه داشته باشند، پس از این که راى دهندگان حزب او را در انتخابات ماه ژوئن از اکثریت پایین آوردند به پشت پرده اى از سکوت رفت. این امر چنان غیر معمول بود که گروهى یک زمان سنج آنلاین گذاشتند تا ببینند او چقدر مى تواند دور از انظار بماند. زیاد طول نکشید. او برگشت.

اردوغان پیش از انتخابات از راى دهندگان خواسته بود با راى به حزب نئواسلامگراى عدالت و توسعه و کسب یک اکثریت قوى در پارلمان، نظام مبتنى بر دولت برآمده از پارلمان را با نظام ریاستى قوه اجرایى جایگزین کنند. مردم که آشکارا طرح حکومت فردى متقاعدشان نکرده بود خود را به پیروى از خواست اردوغان ملزم ندیدند. بعضى سکولارهاى ترک به حزب دموکراتیک خلق ها به رهبرى صلاح الدین دمیرتاش راى دادند و با این کار رییس جمهور را ناکام گذاشتند. اردوغان در واقع به راى دهندگان گفت پاسخ غلط داده اند و باید یک بار دیگر راى بدهند.

در حالى که نظرسنجى ها هیچ نشانه اى از معکوس شدن نتایج انتخابات اول نوامبر را در بر ندارد، واکنش اردوغان خطر غیرقابل اداره شدن کشور را در پى خواهد داشت. ترکیه علائم هشدار دهنده اى از فرو رفتن در آشوب را نشان مى دهد.

نبرد بین نیروهاى امنیتى ترکیه و حزب کارگران کردستان پس از دو سال آتش بس دوباره بالا گرفته است و حافظه جمعى و زنده ترکیه درباره شورش پ ک ک که سى سال به درازا کشید و جان ۴٠ هزار تن را گرفت به آزمون گذاشته است.

از سر گیرى مناقشه با کردها در شرایطى صورت مى گیرد که ترکیه به خاطر جاه طلبى اردوغان قطبى شده، وضع اقتصادش وخیم و واحد پولى در حال سقوطش نسبت به شوک هاى بیرونى آسیب پذیر است، و منطقه اطرافش در آتش مى سوزد. جهادیون افراطى داعش در عراق و سوریه تنها به مرز جنوبى ترکیه نچسبیده اند بلکه حملاتى درون خاک ترکیه را آغاز کرده اند.

تحلیلگران مى گویند این متحد ناتو و کاندیداى عضویت در اتحادیه اروپا که در نوامبر میزبان نشست جى ٢٠، گروه اقتصادهاى برتر جهان، در جنوب ترکیه خواهد بود با این خطر روبروست که گروگان جاه طلبى هاى یک مرد قرار بگیرد.

هاکان آتیناى، رییس پیشین بنیاد جامعه باز در ترکیه که در حال حاضر در اندیشکده بروکینگز فعال است، مى گوید: «اردوغان در جستجوى رسیدن به یک اکثریت، ممکن است تار و پود این کشور را از هم جدا کند.»

فشار قوه اجرایى

اردوغان در سخنرانى ها و مصاحبه هایى تلویحا به این اشاره مى کند که قدرت پیشاپیش در دستان ریاست جمهورى قرار گرفته است فقط لازم است راى دهندگان و قوانین خود را با این واقعیت تطبیق دهند.

اردوغان در ماه اوت در سخنانى گفت: «این جا رییس جمهورى داریم با قدرت بالفعل در کشور، نه قدرت نمادین.» او اخیرا در مصاحبه هایى تلویزیونى گفت که «اگر یک حزب توانسته بود ۴۰۰ کرسى از ۵۵٠ کرسى مجلس یا تعدادى که بتواند قانون اساسى را تغییر دهد به دست آورد وضعیت امروز بسیار متفاوت بود.»

وفاداران به رییس جمهور اصرار دارند که با وجود پارلمانى بدون یک اکثریت آشکار و ناتوانى حزب عدالت و توسعه در رسیدن به ائتلاف با حزب جمهوریخواه خلق، گروه اصلى سکولار اپوزیسیون، اردوغان چاره اى جز دعوت به انتخابات مجدد نداشت.

اما روایت هاى هر دو سوى ائتلاف حاکى از این است که آن ها هرگز شانس چندانى نداشتند. آن ها از سوى یک رییس جمهورى مصمم به تحت الشعاع قرار دادن مصطفى کمال آتاتورک، بنیانگذار ترکیه سکولار، تضعیف شدند. یاران اردوغان دوره آتاتورک را تنها یک پرانتز مى بینند که «ترکیه نوین» او را از دوران باشکوهش تحت امپراتورى عثمانى جدا مى کند.

اردوغان که طى دو سال گذشته با تظاهرات گسترده علیه سیاست هاى اقتدارگرایانه و مداخله جویانه اش و با تحقیقات فساد در دایره افراد نزدیک خود روبرو بوده است باید یا سفت و محکم بایستد یا پایش به دادگاه باز مى شود.

یک مقام رسمى در آنکارا مى گوید: «این براى او مساله بقایش است. هنوز در این کشور پاسخگویى وجود دارد.»
منتقدان رییس جمهورى مى گویند اردوغان دست به جنگى آگاهانه با پ ک ک زد و طرح ابتکارى خودش براى پایان دادن به درگیرى با اقلیت کرد کشور را در جهت اعطاى حق بیشتر خودگردانى و آزادى فرهنگى به آن ها پاره کرد تا راى بیشتر ملى گرایان ناسیونالیست را جذب کرده و همزمان مشارکت در مناطق کردنشین در جنوب شرقى را به حداقل برساند.

اردوغان به این واقعیت وقوف دارد که حزب دموکراتیک خلق ها مانع دستیابى حزب عدالت و توسعه به اکثریت در پارلمان شد. اگر رییس جمهورى موفق شود ٨٠ نماینده آن ها را به عنوان گرگ هاى جدایى طلب در پوست میش نشان دهد و تعدادشان را به زیر ده درصد لازم براى ورود به مجلس برساند بیشتر آن ها به سوى حزب عدالت و توسعه روى خواهند آورد.

عواقب کوبانى

اردوغان زمان حمله داعش به شهر کوبانى در سوریه سقوط زودهنگام شهر را پیش بینى کرد و بین مقاومت کردها با جهادیونى که در پى قتل عام آن ها بودند تفاوتى نگذاشت. کوبانى نجات پیدا کرد اما پیش از آن خشونت جنوب شرقى ترکیه را فرا گرفته بود.

شبه نظامیان کرد حزب اتحاد دموکراتیک با کمک حملات هوایى آمریکا به سوى تصرف تل ابیض رفتند تا آن منطقه مرزى را از حضور داعش پاک کرده و کانال ارتباطى اش با ترکیه را قطع کنند. ترکیه به جهادیون داوطلب جنگ با رژیم بشار اسد اجازه عبور از ترکیه به سوریه مى داد؛ این رویکرد به داعش اجازه داد تا گروه هاى پنهانى را درون ترکیه به کار بگمارد.

یک کارشناس امنیت منطقه در آنکارا مى گوید: «داعش ظرفیت هایى درون ترکیه دارد.»
در تیر ماه، داعش یک مرکز فرهنگى کردى در نزدیکى مرز سوریه را منفجر کرد و ٣٣ جوان فعال سوسیالیست را که قصد ورود به کوبانى براى بازسازى شهر را داشتند کشت. پ ک ک دولت ترکیه را به همدستى در این بمبگذارى متهم کرد و در واکنش ٢ پلیس ترک را به قتل رساند. آنکارا به سه حمله هوایى به مواضع داعش در شمال سوریه دست زد اما صدها بار مواضع پ ک ک را در سنگرگاهش در کوهستان هاى شمال عراق بمباران کرد.

اردوغان نسبت به چشم انداز تاسیس یک نهاد دیگر خودمختار توسط حزب اتحاد دموکراتیک، سازمان نزدیک به پ پ ک، در نزدیکى مرزهاى ترکیه در کنار منطقه شبه خودمختار دولت اقلیم کردستان عراق ابراز نگرانى مى کند. آن ها با پشتیبانى هوایى آمریکا دو سوم منطقه مرزى سوریه با ترکیه را در دست گرفته اند. نیروى هوایى ترکیه داعش را در شمال غربى سوریه مورد حمله قرار مى دهد اما نه در شرق جایى که داعش در مقابل رود فرات جلوى حزب اتحاد دموکراتیک ایستاده است.

به گفته یک مقام رسمى، حال که ترکیه به ائتلاف تحت رهبرى آمریکا علیه داعش پیوسته و پایگاه هوایى در جنوب را به روى جت هاى جنگى ائتلاف باز گذاشته است این وضعیت تغییر مى کند. او مى گوید: «طى سه تا چهار ماه، نتیجه قابل مشاهده خواهد بود. هدف ما این است که مرز ترکیه را از داعش پاک کنیم تا منطقه ای عاری از داعش ایجاد کنیم.» او مى افزاید این منطقه اى به طول ۹۸ کیلومتر و عمق ۴۵ کیلومتر خواهد بود. اما این منطقه به شمال غربى سوریه محدود خواهد بود و به آنکارا این احساس را مى دهد که داعش هنوز در شرق علیه کردها مفید خواهد بود.

این سیاست در تناقض با موضع آمریکا و متحدانش در ناتو قرار دارد که شبه نظامیان حزب اتحاد دموکراتیک و پیشمرگه هاى عراقى را نیروى زمینى قابل اعتمادى علیه داعش مى دانند. بعضى حتى جنبش کردى را که در آن زنان جنگجو توجه عمومى را به خود جلب کردند یک نیروى سکولار در حال ظهور در منطقه اى مى دانند که افراط گرایى و فرقه گرایى بدوى آن را فرا گرفته است.

یک سفیر ناتو مى گوید آنکارا بر مبناى طیفى از نگرانى هاى موجه امنیت ملى و کلى پارانویا عمل مى کند. آن ها فکر مى کنند تنها آمریکایى ها مى توانند جلوى پیشروى کردها را بگیرند پس بیایید به آن ها آنچه را مى خواهند بدهیم.»

به باور کارشناس امنیتى ساکن آنکارا «مشکل اردوغان داعش یا پ ک ک نیست. مساله اش سقوط طرح آینده سیاسى اش» در انتخابات ژوئن بود.

درگیر شدن با نهادها

اردوغان از زمان رسیدن به مقام ریاست جمهورى در ماه اوت، به بهاى قربانى کردن حاکمیت قانون، و آزادى هاى اساسى چون آزادى بیان و تجمع قدرت خود را گسترش داده است. رییس جمهور مثل نقل و نبات حکم افترا صادر مى کند. یک ژورنالیست اخراج شده به خاطر یک توییت اعتراضى مى گوید توییتر «مثل گلوله نفوذ کننده به زره پوش است.»

نهادهایى چون دادگاه قانون اساسى به این خواست ها اعتراض مى کنند و مانع تلاش هاى مرتب رییس جمهور براى ممنوعیت استفاده از شبکه هاى اجتماعى مى شوند. اما حزب عدالت و توسعه با فعال کردن ارتش دیجیتالى خود تهاجمى تر عمل مى کند.

حملات اوباش تحریک شده توسط حزب عدالت و توسعه به دفاتر حزب دموکراتیک خلق ها و رسانه هاى مستقل و بیگانه هراسى روزانه علیه توطئه بین المللى به نظر مى رسد ارتشى را که اردوغان کنترل کرده بود به دایره قدرت بازمى گرداند. فرماندهان نیروى زمینى پس از این که بمب هاى کنار جاده اى پ ک ک به کشته شدن چندین سرباز و پلیس در هفته هاى اخیر منجر شد کنترل چندین استان جنوب شرقى را به طور موثرى در دست گرفته اند.

یک تحلیلگر برجسته مى گوید: «مست قدرت بودن اردوغان باعث شد ما فرصت دموکراتیزه کردن این کشور زیر حکومت غیرنظامیان را از دست بدهیم.»

فقط رویکرد آنکارا در دادن اجازه عبور و مرور به جهادیون نیست که به ترکیه آسیب زده است. طرح اردوغان براى پاکسازى ژنرال هاى ترکیه که در سال ٢٠٠٨ کلید زده شد اطلاعات ارتش را تضعیف کرد در حالى که مقام هاى اطلاعاتى پلیس و دادستان ها در پى تحقیقات رسیدگى به فساد حزب عدالت و توسعه از قدرت کنار گذاشته مى شدند. آژانس اطلاعات ملى که در رسانه ها گزارش شده در کار انتقال تسلیحات به شورشیان سورى بوده است در نبرد با پ ک ک است نه لزوما داعش.
یک تحلیلگر و حامى پیشین حزب عدالت و توسعه مى گوید: «تا همین اواخر نوعى رویکرد کژ دار و مریز بین ترکیه و داعش وجود داشت.»

حزب حاکم هم که تا کنون بسیارى مسائل را پشت سر گذاشته در وضعیت خطرناکى است. رییس جمهور پس از یک گردهمایى در این ماه حزب را پر از وابستگان مورد اعتماد از جمله دامادش کرده است. عدالت و توسعه در پى سال ها در قدرت بودن دیگر حرفى براى گفتن ندارد.

سینان اولگون، رییس یک اندیشکده لیبرال موسوم به ادام، مى گوید: «یک ایدئولوژى اسلامى در کار است اما فراتر از همه شهوت قدرت است.» چنگیز کاندار، یک تحلیلگر باسابقه، معتقد است اردوغان همچون حزبش «غریزى و تاکتیکى است و همچنان بسیار خیابان محور عمل مى کند اما کاملا فاقد بینش و رهبرى سیاسى مورد احترام است.»

به گفته او هر گونه انفجارى از داخل جریان اصلى اسلام گرایى مى تواند فضا را براى آلترناتیوهاى رادیکال و سنى هاى سلفى باز کند. اما این پرسشى براى فرداست. پرسش پیش روى امروز ترکیه این است که آیا این کشور قابل حکمرانى است. اگر انتخابات انجام بشود راى دهندگان آماده تکرار نتیجه انتخابات ماه ژوئن هستند مگر این که وضعیت حملات و فشار پ ک ک در جنوب شرقى انتخابات کردها را پرسش برانگیز کند.

هر یک از این دو چشم انداز مى تواند بهانه اى براى لغو انتخابات به اردوغان بدهد. قدرى گورسل، ستون نویس سرشناسى که در ماه ژوییه زیر فشار دولت از کار اخراج شد، مى گوید: «لغو انتخابات موجب از دست رفتن جدى مشروعیت خواهد شد و فضا را براى شرارت ها باز مى کند.»

facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmail